BASINÇ

Yüksek basınç: Antisiklon

Alçak basınç:siklon

1-yerçekimi

2-yükseklik

3-sıcaklık: termik kökenli basıncı oluşturur

4-dinamik etken:hava kütlelerinin hareketleriyle oluşur

Antisiklon basınç:Yatay ve dikey hava hareketleri görülür. Yatay hava hareketi merkezden çevreye doğru, ama günlük hareket yüzünden sapmaya uğrar. Dikey hava hareketi de alçalıcı. Alçalan hava ısınır, nem taşıma kapasitesi artar; o yüzden yağış önlenir. Yüksek basıncın etkili olduğu yerlerde hava bu yüzden genelde açıktır.

Siklon basınç: Yükselen dikey hava hareketi ve çevreden merkeze yatay hava hareketi görülür. Yükselen hava soğur; nem taşıma kapasitesi azalır ve yağış bırakır. Bu yüzden alçak basınçlı yerlerde hava genelde kapalı. Isı kaybı da nem çok olduğundan az.

TÜRKİYE'DE SICAKLIK

-Yıllık sıcaklık dağılışı: Kuzeyden güneye artar (enlem ve sıcak rüzgarlar). Doğuya doğru azalır (karasallık ve yükselti).

-Ocak ayı: En yüksek sıcaklık Akdeniz (enlem ve denizellik etkisi). En düşük sıcaklık KD Anadolu (karasallık, enlem, Sibirya yüksek basıncı)

-Temmuz ayı: En yüksek sıcaklık GD Anadolu (enlem, karasallık, Basra alçak basıncıi çölden esen rüzgarlar-samyeli) En düşük sıcaklık Karadeniz ve Marmara (enlem)

-İndirgenmiş yıllık ortalama sıcaklık haritasıyla gerçek sıcaklık haritası arasındaki en büyük fark:D Anadolu

CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ

-Organik moleküllerin tamamında C ve H bulunur
-İnorganik bileşikler: Sindirilmeden doğrudan kana geçer.
   *Su: Tohumlarda %15'in altındadır (enzimlerin çalışması böylece engellenir). Çok iyi bir çözücüdür (kan dokunun büyük bölümünü oluşturur, madde taşımasında rol oynar. Metabolizma atıklarını seyreltir.Besin sindirimine yardımcıdır.Bitkilerin ihtiyacı olan maddelerin kolayca alınmasını sağlar.). Kohezyon etkisiyle su topraktan yapraklara kadar taşınabilir.Yüzey gerilimi sayesinde delinmesi güç bir tabaka oluşturur yüzeyde. Suyun öz ısısı yüksek olduğundan Ankara'da hava sıcaklığı düşükken Antalya'da denize girilebilir. Yani kıyıların ılıman olması, hatta insanda vücut sıcaklığının dengede tutulması su öz ısısının yüksek olmasındandır.
   *Asitler:Ekşidir ve turnusol kağıdını kızartırlar. Organik veya inorganik olabilir.
   *Bazlar:Acıdır ve turnusol kağıdını morartır.
   *Tuzlar:Hücre içi ve hücreler arasında var.Ozmotik basıncın dengelenmesini sağlar.
   *Mineraller:Metabolizma faaliyetleri için mühim.Enzimlerin ve hemoglobinin yapısına katılır.Ozmotik basıncı düzenler.Kofaktör olarak düzenleyici görev yapar.
      -Na,Cl,K:Su dengesinin sağlanması, kas ve sinirlerin çalışması
      -Ca,P:Vücutta en çok olan Ca.Kemik ve dişlerin yapısına katılırlar.Sinirlerin çalışması,kanın pıhtılaşması, enzimlerin çalışması. P nükleik asit, yağ, protein, ATP vb yapısında
      -Mg:Kemik yapısında. Kas ve sinirlerin çalışması
      -F: Diş yapısında
      -Fe: Hemoglobin yapısında. Enzim ve bazı pigmentlerin yapımı için de gerekli. Eksikliğinde anemi.
      -I: Tiroksin yapısında.Yetersiz alınırsa tiroit bezi çok çalışır, guatr olur.
      -Zn:Enzim yapısında. Büyüme ve gelişme.
      -Cu: Enzim yapısında
      -S: Aminoasit yapısında
      -Nitrat: Aminoasit sentezi
-Organik bileşikler:
   *Karbonhidrat:Yapıcı-onarıcı,enerji verici,yıkımı kolay,fazlası yağa dönüştürülür.
      -Zar sistemi ve hücre çeperi yapısında, ayrıca nükleik asit ve ATP'de de var
      -Monosakkaritler:Kolay çözünür,tatlı.5 karbonlu(Riboz,deoksiriboz), 6 Karbonlu (Glikoz,fruktoz,galaktoz)
         *Pentozlar:Yapısal. RNA, ATP, NAD, FAD, NADP yapısında.Deoksiribozda 1 O eksik.
         *Heksozlar:Yapısal ve enerji verici.Molekül dizilişleri farklı.Enzimler aracılığıyla birbirine dönüşür. Hücre zarından en hızlı galaktoz,sonra glikoz ve fruktoz geçer.
      -Disakkaritler:Glikozit bağıyla bağlanır (kovalent)
      -Polisakkaritler:Nişasta,glikojen(dallanmış,suda çözünür),selüloz(bağırsakta yüzeyi aşındırara mukus üretmek için uyarır, dallanmamıştır,suda çözünmez), heparin (kanın pıhtılaşmasını önler)
   *Yağlar: İçerdikleri O ve H karbonhidratlarındakinden daha çok; daha çok enerji verir. Yakılmaları uzun sürer. Aseton, eter vb. organik çözücülerde çözünür.
      -Yapısal ve enerji verici.D vitamini ve eşey hormonlarının yapısına katılıyor.
      -ADEK'in vücuda alınmasında etkili
      -Özellikle göçmen kuşlar,çöl hayvanları,kış uykusuna yatan hayvalarca bol depolanır.
   *Protein: Her canlınınki kendine özgü.Protein benzerliği akrabalık derecesini gösterir.
      -Basit proteinler:albümin, globulin, histon, sindirim enzimleri
      -Bileşik protein: glikoprotein, lipoprotein, fosfoprotein
   *Vitaminler:Hazır alınır
      -Genelde bitkilerden, ama depolananlar hayvanlardan da sağlanır
      -Kolay bozulur. ACDE oksijenle, ABEK ışıkla, CE demir,bakır vb. metallerle temas edince bozulur
      -Isı değişiminden de etkilenir.
      -Büyüme ve üremede önemli. Düzenleyici (koenzim)
      -ADEK (yağda erir):Karaciğerde depolanır. D vitamini vücut hücrelerinde oluşturulabilir.

DIŞ KUVVETLER

-İç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekillerini aşındırır.

-Aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleri yapar.

RÜZGARLAR

-Kurak veya yarı kurak, cılız veya olmayan bitki örtüsünün bulunduğu yerlerde çok.

-Havalandırarak taşıma, çarptırarak aşındırma, biriktirme şekilleri yapar.

-Mekanik çözülmenin çok olduğu yerlerde olur.

-Mantarkaya

-Farklı sertlikteki kayaçların tabakalaşarak oluşturduğu şahitkaya

-U veya V şeklinde çöl çukurları (yardang)

-Çöllerideki hilal şeklinde kumul yığılması (barkan)

-Kum tepesi

-Lös (kısmen verimli toprak)

AKARSULAR

-Geçici sular: seyelan

-Kaynak ve ağızdan oluşur. Kaynaktan ağıza doğru yukarı, orta ve aşağı çığıra ayrılır.

-Akarsu havzasından beslenir

-Debi: Saniyede geçen su miktarı. Debi ne kadar çoksa taşıdığı parça da o kadar büyük. En yüksek debi Amazon'da

-Denge profili: Akarsu yatağı deniz seviyesine ulaşır. Hafif eğimli olur

-Düzenli rejimi olan akarsular ulaşım ve taşımacılık yönünden gelişmiştir (Ekvatoral ve Ilıman okyanus)

-Düzensiz rejim Muson, Savan ve Akdeniz ikliminde görülür

-Aşındırma şekilleri:Kırgıbayır,peribacası,devkazanı,peneplen,menderes,plato, vadi(çentik,kanyon,boğaz,yatık yamaçlı,geniş tabanlı)

-Biriktirme şekilleri:dağ içi ovası,dağ eteği ovası,birikinti konisi,taban seviyesi ovası,delta,taraça,ırmak adası

YER ALTI SULARI

-Karstik aşınım birikim şekilleri

-Yer altı suları bolsa ve saf kalın karstik arazi varsa bu şekiller olur

-Aşındırma:Uvala, dolin,kör vadi,düden,lapya,kanyon vadi,mağara,obruk,polye

-Biriktirme:traverten,dikit,sütun,sarkıt

BUZULLAR

-Kutup bölgeleri ve yüksek dağlarda olur. Enlem ve bakı etkisi

-Çeşitler:vadi buzulu,takke buzulu,sirk buzulu,iceberg,örtü buzulu,bankiz

-Aşındırma:moren,fiyort,sirk,buzul vadi,hörgüç kaya

-Biriktirme:moren seti,drumlin,sander düzlükleri

DALGA VE AKINTILAR

-Sürekli rüzgarlar,yoğunluk farkı,seviye farkı ve gelgit etkisiyle oluşur

-Gelgit B ve KB Avrupa kıyılarında ve Kanada koy ve körfezlerinde etkili. Gelgit yerinde delta yok,haliç kıyısı oluşur ve kirlenme olmaz.

-Haliçli kıyılar liman oluşumu için elverişli:Hamburg,Amsterdam,Londra

-Aşındırma:Falez,haliç

-Biriktirme:Saplı ada,koy seti,kıyı seti,tombolo,lagün,kıyı oku

KIYI TİPLERİ

-Enine:koy,körfez,doğal limanlar çok.Hinterland geniş.Ege kıyıları

-Boyuna:kıta sahanlığı dar.Karadeniz ve Akdeniz kıyıları

-Limanlı kıyı:Kıyı okları koy önlerini kapatır. Ukrayna kıyıları,Odesa ve Dinyeper limanları

-Dalmaçya tipi:Adriyatik

-Ria tipi:GB İrlanda,KB İspanya, İstanbul ve Çanakkale boğazları

-Haliçli kıyı

-Fiyort tipi:Norveç,İskoçya,İsveç,Kanada

-Skyer:Norveç,Finlandiya,Kuzey Şili

-Resif:Mercanlar yığılıp oluşturur. KD Avustralya

-Watt tipi:Gelgit etkisi. Hollanda

ÇÖZÜLME

Fiziksel:Çöller,yüksek dağlar,orta kuşak karalarının iç kısımları,kutba yakın alanlar

Kimyasal:Ekvatoral ve muson iklimleri

Heyelan:Özellikle kar erimelerinin bol olduğu ilkbaharda olur.

İÇ KUVVETLER

-Enerjisini magmadan alır.Kıta,dağ,deprem,volkanizmayı oluşturur.


OROJENEZ:Kıvrım dağları,horst-grabenler ve fay hatları oluşur
-Jeosenklinallere dış kuvvetlerin etkisiyle yan basınçlar tarafından tortul kütleler gelir.
-Sertlik ve direncine göre tabakalar ya kırılır ya da kıvrılır.
-Kıvrımlı Dağlar























-I. zamanda eski kıvrım dağları:Kaledoniyen (İskoçya ve Norveç)
-I. zaman sonlarında Appalaşlar, Urallar ve Orta Ren Dağları
-III. zamanda genç kıvrım dağları:Alpler,Kayalık,And,Himalayalar (Hindistan levhası kuzeye kayar)
-Memlekete nolii? Yıldız, K. AD, Karasu–Aras,Toroslar,Ergene Havzası, İç Anadolu düzlükleri


-Kırıklı Dağlar

-Tortullar kırılır,yatay ve dikey doğrultuda yer değiştirir.
-Horst: Altay, Tanrı, Ural (Asya), Juralar (Avrupa
-Graben:K Amerika'da Appalaş Dağları,A Afrika'dan Hatay'a doğru Kızıldeniz,Lut Gölü vb. çukurlar
-Memlekete nolii?
   *Horst:Biga, Kaz, Mandra, Yunt, Menteşe, Aydın, Bozdağlar
   *Graben:Menderes Ovaları, Gediz Ovası, Bakırçay ve Hatay çukurluğu
-Deprem, volkanizma ve fay; kırık hatları üzerinde.


EPİROJENEZ
-Sial ve Sima arası izostatik denge çeşitli kuvvetlerle bozulunca kara ve deniz tabanları dikey doğrultulu çökme-yükselme hareketleri gösterir.
-Yükselmeyle jeoantiklinal, alçalmayla jeosenklinal oluşur. Kara ve deniz oranları buna bağlı olarak değişir
-Suyun karada ilerlemesi transgresyon, gerilemesi,regresyondur.
-İskandinav YA, Grönland, Kanada'da da buzulların erimesi ile yükselme; Hollanda ve K Amerika ovalarının tortullaşması ile çökme olur.

VOLKANİZMA

-Magma kıta kenarları ve fay hatlarından fırlar

-Derinlik volkanizması:dayk,bakolit,lakolit,sill vb şekiller.Zamanla dış kuvvetlerin aşındırmasıyla yüzeye çıkar.

-Yüzeysel volkanizma:Magma katı,sıvı,gaz halinde yeryüzüne çıkar.Lav püskürür. Patlamalarda yüzeye çıkan irili ufaklı kayalara tüf denir ve birikmeleriyle tüf tabakaları oluşur. Miniklere volkan tüfü, ortalara lapilli, büyüklere volkan bombaları denir.

-Volkanların ağızlarına krater, büyüğüne kaldera denir. Sırf gaz patlaması olursa da maar çukuru oluşur.

-Kül konileri: Magma yoğun ve akışkansa.

-Kalkan konileri: Magma akışkansa. Kubbemsi görüntü. Ör: Havai

-Tabakalı volkanlar:Magma pek akıcı değilse. Ör:Japonya

-Büyük Okyanus çevresi, Atlas Okyanusu ortası, Alp-Himalaya kuşağı, Akdeniz-D Afrika'da var çok.

-Volkanik sahalarda çok mineral var. Verimli tarım arazileri de var haliyle. O yüzden yerleşim de bol.

DEPREMLER
İnceleyen bilim:Sismoloji. Ölçen alet:Sismograf
Volkanik depremler:Sırf volkanizmadan etkilenen arazide oluşur (Japonya,İtalya,Endonezya,Kolombiya vb) Şiddeti de az
Çökme (Göçme depremler): Kolay eriyen karstik arazilerin (mağara vb) çökmesiyle olur.Şiddeti az,dar alan
Tektonik depremler:Fayların oluşturduğu bloklar dikey ve yatay hareket eder.En şiddetli ve yıkıcı depremler.           
   -Depremin yer altındaki başlangıç kısmı: Hiposantr
   -Hiposantra en yakın olan dış yüzeydeki nokta:episantr
   -Episantr-hiposantr arası uzklık odak derinliği
   -Deprem şiddetinin aynı olduğu yerlerin birleştirilmesiyle oluşan harita:izoseist hasrita
   -Odak derinliği ne kadar az, enerji ve deprem süresi ne kadar fazlaysa yıkıcılık o kadar artar
   -Genç oluşumlu alanlarda olur:Ateş çemberi, Alp-Himalaya sistemi
   -Fay türleri: Normal, ters, yanal atılımlı
   -Dalgalar: S (enine), P (boyuna), yatay dalgalar
      *P dalgaları en hızlı dalgalar. 
      *S dalgaları yıkıma yol açar
      *Yatay dalgalar onlardan daha yavaş, ama genlikleri daha fazla;P ve S kadar yıkıcı değil


TSUNAMİ
Okyanus ve deniz tabanlarında deprem olunca bu oluyor.

JEOLOJİK DEVİRLER

JEOLOJİ:Yerkürenin tarihini inceler.

İLKEL ZAMAN (ANTEKAMBRİYEN)

-Kıta çekirdekleri oluşur:Fenno-Sarmatya (Baltık denizi çevresi),O Afrika,Angora, Avustralya,Kanada,Brezilya Amazon,Antarktika 

-Bakteri ve algler bu dönemde ortaya çıkar

I. ZAMAN (PALEZOİK)

-Kıta çekirdekleri genişler.

-Şiddetli tektonik hareketler (eski kıvrım sistemi) 

-Masif

-Kaledoniyen ve Hersiniyen kıvrımları:K Amerika (Appalaş Dağları), İber YA,Fransa,Almanya,Ural,Altaylar,G Afrika,D Avustralya dağları

-Sıcak ve bol yağışlı (gür ormanlar) başkalaşırlar ve taş kömürü yatakları oluşur.

II. ZAMAN(MEZOZOİK)

-Tortullaşma ve birikme dönemi. Deniz seviyesi yükselir

-Dinazorlar

-Yerkabuğı kırılınca iki kıta ayrılır ve arasında Tetis Denizi oluşur.

III. ZAMAN (SENOZOİK, TERSİYER, NEOZOİK)

-Şiddetli yer kabuğu hareketleri

-Alp kıvrımları

-Antarktika Avustralya'dan uzaklaşır.

-Atlas ve Hint Okyanusları belirginleşir.

-Petrol,linyit,tuz ve borasit yatakları

-Bugünkü bitki ve hayvan türleri

IV. ZAMAN (KUATERNER)

1-Buzul çağı:Kalıcı kar alt sınırlarda.Deniz ve kara seviyesi değişir.Egeid karası çöker,Ege Denizi oluşur. İstanbul ve Çanakkaler Boğazları oluşur. Dönem sonunda ilk insan ve ilk kültürler çıkar.

2-Holosen:Deniz ve kara seviyesi günümüzdeki hale gelir.

YERİN YAPISI VE OLUŞUM SÜRECİ

Dünyanın oluşumundan bu yana geçen zaman ve Dünya'nın yapısı jeolojik zamanlar yardımıyla belirlenir.,

YERKÜRENİN KATMANLARI:Yerküreyi oluşturan iç içe geçmiş kürelere geosfer denir.

1-YERKABUĞU (LİTOSFER)

   -Katılaşım kayaçlarından oluşur. En dıştadır.

   -En hafif ve ince tabaka.

   a)Granitik (Kıtasa) Kabuk (SiAl):Katı haldedir.Okyanus tabanlarında az,kıta tabanlarında çok.

   b)Bazaltik (Okyanusal) Kabuk (SiMa):Okyanus tabanlarında kalınlaşır.Lavların katılaşmasıyla oluşur.

2-MANTO

   -Akışkan kısım:astenosfer

   -Yoğunluğu litosferden çok.

   -Üst kısmındaki maddeler plastik özelliği de gösterir.

   -Sıvı malzemesine mağma da denir.Volkan,deprem vb. olayların oluşmasına neden olur (iç kuvvetleri tetikler)

   -Yerkürenin yaklaşık %80'idir.

3-ÇEKİRDEK (BARİSFER)

   -En kalın ve ağır katman

   -Üst kısım (sıvı):dış çekirdek

   -İç kısım (katı): iç çekirdek

   -Kıtaların kayma teorisi (levha tektoniği-Alfred Wegener):Kıtalar okyanus tabanlarına sımsıkı bağlı değil. Levhaların yer değiştirmesinden iç mantoda oluşan konveksiyon akımları sorumlu.

      -Okyanusal levhaların birbirinden uzaklaşması (orta sırt):Uzaklaşan levhalar astenosferden gelen eriyik kayaçların sızdırdığı yarıklar oluşturur.Eriyik yüzeyde katılaşır.Yerkabuğuna eklenir.Büyük depremler olmaz burada.Depremlerin odakları genelde yüzeye yakındır. Ör:Atlas Okyanusu ve Hint Okyanusu'ndaki orta sırtlar)

      -Kıtasal Okyanusal Yaklaşma (Dalma Batma):Okyanus kıtanın altına dalar, dalan kısım erir;magmanın bir kısmı kıta tarafında yanardağ kümelerini oluşturur.Ör: G Amerika Levhası-Nazka Levhası arası And Dağları.

      -Kıtasal Levhaların Birbirine Yaklaşması (Kıvrımlı Dağ Sıraları):Himalayalar. 

   -Levha sınırları deprem ve volkanik faaliyetlerin bol olduğu yerlerdir.